Fruit uit de Betuwe: geplukt en gebotteld door Joke

15 november 2017


Eens in de paar maanden komt ze, rechtstreeks uit de Betuwe, met haar bestelauto weer voorrijden. Dan voorziet ze Villa Augustus opnieuw van een grote voorraad verse fruitsappen, gemaakt van zelf geplukte appels, peren en kweeperen. Alles van biologische teelt en op hun allerbest van smaak. Het oogstseizoen is nog volop in gang, maar toch kregen we Joke van den Ban voor een momentje van haar tuinladder af om over haar bomen, fruit en sappen te vertellen.

'Ik heb van 1967 tot 1975 agrarische economie gestudeerd in Wageningen. Dat was de tijd dat Nederland en Europa onder aanvoering van Sicco Mansholt omschakelden naar de grootschalige landbouw, maar óók de periode dat we oog kregen voor de biologische teelt van gewassen. Op de universiteit vormde zich rond 1970 het eerste groepje dat zich voor bio-dynamische landbouw ging interesseren. Dat was indertijd nog erg apart hoor. Er waren ook in Duitsland en Engeland wel een paar clubjes die zich met organic farming bezighielden, maar alles bij elkaar stelde het nog weinig voor. En wat is er sindsdien veel ten goede gekeerd: nu zou het liefst iedereen toch onbespoten groenten en fruit eten. 

'Eenmaal afgestudeerd werd ik gevraagd om les te komen geven op Warmonderhof, de biologische landbouwopleiding die toen nog in Kerk-Avezaath in de Betuwe was gevestigd. Sindsdien is de fruitteelt altijd mijn ding gebleven, ook al omdat ik ervoor naar die Betuwe verhuisde. Dat was vanuit de stad nog best een overstap, want ik wist nog niet eens hoe je een paal de grond in moest slaan of een draad spannen. Maar het heeft me dichter bij de natuur en het platteland gebracht. Nog altijd ben ik drie, vier dagen per week aan het werk in de boomgaarden. En als ik daar niet aan het plukken of snoeien ben, fiets ik in de Betuwe rond. Ga ik alleen maar kíjken naar hoe die boomgaarden erbij staan.

'De kilo’s, de hoeveelheid oogst, daar gaat het om'

'Wat er veranderd is in de Betuwe in al die jaren? Nou ja, de traditionele hoogstamboomgaarden zijn natuurlijk grotendeels verdwenen. De opkweek van hoogstammen duurt te lang en het werk erin is te arbeidsintensief. Tegenwoordig is de sector dusdanig geprofessionaliseerd dat er van laagstambomen elk jaar per hectare giga-hoeveelheden fruit kunnen worden geplukt. Dat is knap, alleen is één aspect wat ondergesneeuwd, dat is de smaak van het fruit. De kilo’s, de hoeveelheid oogst, daar gaat het om. Daar wordt naar betaald.’

'Het telen van fruit is ook veel meer een monocultuur geworden dan vroeger het geval was. Als je het over appels hebt, beperken fruittelers zich in Nederland hoofdzakelijk tot elstar en jonagold. Er zijn ook nog wel wat andere vruchten die ze kweken, maar dat zijn dan de zogeheten clubrassen. Daarvoor kun je je als grote teler inschrijven, waarmee je verzekerd bent van afzet. Het is allemaal super-gespecialiseerd. En ook de grote biologische fruittelers moeten met de ontwikkelingen in de sector mee willen ze blijven overleven. Die hebben het dan ook nog extra moeilijk, want de fruitteelt heeft te maken nieuwe ziekten en plagen die zonder chemische bestrijdingsmiddelen verrekte lastig te voorkomen zijn. Aan het telen van onbespoten kersen hoef je de komende jaren in de Betuwe om die reden even niet te denken.'

'In een boom heb ik geen tijd om aan andere dingen te denken'

'Mijn stelregel is: als je het lekkerste fruit wil proeven, verbouw het dan zelf of betrek het van kleine biologische tuinders of van vertrouwde particulieren. Ik snoei en pluk in hoogstamboomgaarden waar zulk fruit nog vandaan komt, en dan gaat het ook steeds om oude appelrassen zoals goudreinet, james grieve, jonathan, ingrid marie en lobo, en perenrassen als winterrietpeer, zoete en zure brederode en winterjan. Ja, dat zou je inmiddels hobbyrassen kunnen noemen. Ik betaal de telers soms voor de oogst die ik van hun grond meeneem, maar anderen willen weer liever dat ze er sap van me voor terugkrijgen. Behalve bij particulieren heb ik onder andere een boomgaard met honderd appel- en perenbomen in Werkhoven in beheer. 

'2017 was een lastig oogstjaar. Door de vorst en de kou in de lente en de grote oogsten uit het jaar daarvoor zijn de bomen dit seizoen niet zo vol gaan dragen. Om een grote afnemer van mijn sappen als Villa Augustus niet halverwege te moeten teleurstellen, zet ik alle zeilen bij om voldoende voorraad aan sappen te kunnen leveren. Er worden hier duizenden liters per jaar geschonken. Mijn sappen van dit seizoen zijn: appelsap, appel-perensap, peer-kweepeer- en peer-rodebessensap. Het eerste sap van dit jaar is van goed uitgerijpte james grieve, aangevuld met de wat zoetere lobo. De goudreinet is ook een favoriete appel van me: je hebt echt wat in je hand hè als je hem plukt of raapt. Die volheid proef je ook terug in het sap.

'Ik weet het: er zijn trends om ook met gember, bieten en andere groenten lekkere sapjes te maken, en ik vind ze zelf ook lekker. Maar ik houd het in mijn werk puur bij fruitsappen, mogelijk nog wel eens een andere variant, bijvoorbeeld met vlierbes. Wat me daarin zo geboeid houdt? De kennis die ik voortdurend over fruitbomen blijf opdoen, en het feit dat ik die kennis weer met anderen kan delen.

'In een boom heb ik geen tijd om aan andere dingen te denken. Dan ben ik gefocust op het snoeien of plukken zelf. Je moet per exemplaar en per tak aanvoelen of je goed bezig bent, en dat vereist gewoon al je aandacht. Plus uiteraard dat je er altijd op bedacht moet zijn dat je je ladder heel goed hebt neergezet, zodat je niet uit de boom tuimelt. Maar als de klus geklaard is, zeg ik regelmatig tegen mezelf: "Mooi zo, al weer een dag geïnvesteerd in een lang en gezond leven."'

Joke organiseert met haar bedrijfje Mappelle regelmatig publieksactiviteiten rondom de fruitteelt in de Betuwe. Kijk op www.mappelle.nl voor meer informatie.

  • Joke van den Ban

    Joke van den Ban

  • Boomgaard in de Betuwe

    Boomgaard in de Betuwe

  • Joke in de tuin van Villa Augustus

    Joke in de tuin van Villa Augustus

  • Appels uit de hoogstamboomgaard

    Appels uit de hoogstamboomgaard